Met de komst van de AI Act neemt de verantwoordelijkheid van de Functionaris Gegevensbescherming (FG) in gemeenten een nieuwe, strategische dimensie aan. Dit artikel biedt een volledig en praktisch overzicht van taken, vereisten en beste praktijken, inclusief tools en actuele bronnen anno 2025.
Inleiding – Waarom dit relevant is voor gemeenten
Gemeenten zijn anno 2025 steeds afhankelijker van geavanceerde algoritmen en AI om processen en dienstverlening te optimaliseren. De AI Act – van kracht sinds 2024, met strengere eisen voor hoog-risico AI vanaf 2025/2026 – vereist niet alleen technische en juridische compliance, maar stelt ook stevige eisen aan governance, transparantie en verantwoordingsplicht. De Functionaris Gegevensbescherming (FG) is de spil in het toezicht op de juiste omgang met persoonsgegevens en ethische inzet van AI in de publieke sector.
Uitleg – Wat houdt het onderwerp in?
De AI Act is een Europees regelgevend kader dat toeziet op veilig, transparant en eerlijk gebruik van AI-systemen in de EU. Dit raakt direct aan de taken van de FG (bekend uit de AVG), maar breidt deze ook uit. De FG:
- Is verplicht aanspreekpunt bij privacyvragen over AI-gebruik
- Adviseert over en controleert de uitvoering van Data Protection Impact Assessments (DPIA’s)
- Bewaakt de naleving van zowel de AVG als de AI Act binnen AI-projecten
- Toetst contracten met leveranciers en interne procedures op AI-compliance
- Adviseert over communicatie en burgerrechten bij AI-besluiten
- Moet jaarlijks rapporteren aan bestuur en toezichthouders (zoals AP of VNG)
Praktijkvoorbeeld: FG in de praktijk
Case: In 2025 implementeerde een middelgrote Nederlandse gemeente een AI-systeem voor voorspellende capaciteitsplanning in het sociaal domein. De FG was betrokken vanaf de ‘design phase’, toetste de DPIA, adviseerde over het algoritmeregister, en stelde samen met I&A het toezichtplan op. Door continue monitoring (onder leiding van de FG) werd bias vroegtijdig gesignaleerd en bijgestuurd. Burgers konden via de gemeentelijke site eenvoudig bezwaar aantekenen tegen AI-besluiten, met steun van de FG.
Wat moeten gemeenten hiermee?
- Integreer de FG structureel in AI-processen: Betrek de FG niet pas bij de afronding, maar al bij de verkenning en aanbesteding van AI-projecten.
- Investeer in AI Act-kennis: Laat de FG (en diens team) aanvullende training volgen over de AI Act, AI-ethiek en AI-governance.
- DPIA’s en risicobeoordeling: De FG bewaakt dat elke AI-toepassing met persoonsgegevens tijdig en grondig wordt getoetst middels een DPIA die aansluit op de AI Act.
- Transparantie en communicatie: Zorg samen met de FG voor een actueel algoritmeregister, publieksinformatie en een transparante bezwaarprocedure.
- Monitoring en rapportage: De FG stelt jaarlijks een rapport op over compliance, incidenten en verbeteracties, gericht op bestuur, AP en burgers.
- Contracten en leveranciers: De FG borgt dat alle externe AI-systemen contractueel voldoen aan AI Act & AVG, inclusief recht op audit en incidentmelding.
- Stakeholderbetrokkenheid: De FG kan, samen met I&A, burgerpanels en ethiekcommissies faciliteren om de inzet van AI maatschappelijk te toetsen.
Risico’s en verantwoordelijkheden van de FG
- Boetes en sancties: De AI Act voorziet in hoge sancties bij gebrekkige bescherming van burgerrechten. De FG adviseert proactief en rapporteert incidenten aan AP of ACM.
- Reputatieschade: Publieke organisaties lopen direct reputatierisico bij datalekken, onjuiste besluiten of onvolledige uitleg aan burgers.
- Persoonlijke aansprakelijkheid: De FG heeft een zelfstandige positie en kan (in uitzonderlijke gevallen) zelf aansprakelijk worden gehouden voor nalatigheid (bron: EDPB, 2024).
Tool: AI Act-Ready – takenlijst voor de FG
Voorbeeld: DPIA & Algoritmeregister
| AI-systeem | FG betrokken? | DPIA afgerond? | Risicoclassificatie | Publiek algoritmeregister? | Laatste review |
|---|---|---|---|---|---|
| Chatbot inwonersvragen | Ja, vanaf ontwerp | Ja, juni 2025 | Beperkt risico | Ja | Mei 2025 |
| AI schooluitval voorspeller | Ja | Ja, april 2025 | Hoog risico | Ja | Juni 2025 |
Veelgestelde vragen (FAQ)
- Kan de FG ook taken mandateren aan het I&A-team?
- Ja, mits de FG eindverantwoordelijk blijft voor toezicht en compliance. Goede samenwerking is cruciaal.
- Moet de FG publieke rapportages maken?
- Ja, onder de AI Act wordt jaarlijks rapporteren over incidenten, compliance en verbeteracties de norm voor publieke organisaties.
- Welke rol heeft de FG bij inkoop/aanbesteding?
- De FG toetst contracten op AI Act- en AVG-compliance, eist auditrecht en betrokkenheid bij incidentmeldingen van leveranciers.
- Is de FG aansprakelijk bij fouten in AI-besluiten?
- De FG is onafhankelijk adviseur, maar kan bij ernstige nalatigheid mede verantwoordelijk worden gehouden (zie EDPB 2024).
- Waar vindt de FG up-to-date modellen en templates?
- Kijk op AP, VNG of bij Europese brancheverenigingen.
Bronnen en aanvullende literatuur
- Europese Commissie – AI Act
- Autoriteit Persoonsgegevens – AVG & rol FG
- VNG – Algoritmeregister en governance
- Rijksoverheid – DPIA & dataveiligheid
- EDPB – Guidelines DPO & AI (2024)
- AI Register Helsinki
- Barcelona AI Strategy
- German Federal AI Register
- Council of Europe – AI & data protection
- EU AVG Verordening (GDPR)
Kernpunten:
- De FG is cruciaal bij de implementatie, toetsing en monitoring van AI in gemeenten onder de AI Act.
- Jaarlijkse rapportage, audit en transparantie zijn verplicht voor compliance in 2025 en verder.
- Investeer nu in AI Act-training, heldere procedures en burgercommunicatie – en leg alles vast in een publiek algoritmeregister.
Doe de AI Act-Ready FG-scan of download onze whitepaper voor een verdiepingsslag.