AI-geletterdheid verplicht: zo voldoe je aan artikel 4 (stappenplan 2026)

Bijna elke organisatie gebruikt inmiddels AI. Vaak zonder duidelijke afspraken. Sinds 2 februari 2025 schrijft de AI Act voor dat je medewerkers voldoende kennis van AI hebben. Niet vrijblijvend, maar als wettelijke plicht. In dit artikel lees je wat artikel 4 precies vraagt, voor wie het geldt en hoe je er stap voor stap aan voldoet. Eerst voor bedrijven, daarna voor gemeenten, met de actuele regels van 2026.

Wat is AI-geletterdheid en wat vraagt artikel 4?

AI-geletterdheid is het geheel aan kennis, vaardigheden en begrip waarmee mensen AI bewust en verantwoord kunnen gebruiken. Het gaat niet alleen om technische kennis, maar ook om het herkennen van risico’s en het begrijpen van de juridische en ethische kant. De EU AI Act omschrijft het in artikel 3, lid 56 als de vaardigheden, kennis en het begrip die mensen in staat stellen AI-systemen geinformeerd in te zetten en zich bewust te worden van de kansen en risico’s.

Artikel 4 maakt daar een plicht van. De kern van de huidige wettekst luidt:

Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen nemen maatregelen om, zoveel als mogelijk, te zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid bij hun personeel en andere personen die namens hen AI-systemen gebruiken. Artikel 4, Verordening (EU) 2024/1689 (EU AI Act), EUR-Lex

Belangrijk om te weten: artikel 4 schrijft geen vast aantal uren voor, geen verplichte cursus en geen bepaald certificaat. De wet vraagt om een toereikend niveau dat past bij de rol van de medewerker. Dat klinkt vaag, en dat is het bewust. Het betekent dat jij als organisatie zelf moet bepalen wat genoeg is per functie, en dat ook moet kunnen onderbouwen.

Voor wie geldt de plicht? Ook voor mijn MKB?

De AI Act onderscheidt twee hoofdrollen. Een aanbieder ontwikkelt AI of laat die ontwikkelen en brengt het op de markt onder eigen naam. Een gebruiksverantwoordelijke zet een AI-systeem in onder eigen verantwoordelijkheid voor professioneel gebruik. De meeste bedrijven en gemeenten vallen in die tweede categorie.

Een veelgehoord misverstand is dat de AI Act alleen voor techbedrijven geldt. Dat klopt niet. Zodra je medewerkers AI-tools gebruiken, val je onder artikel 4. Een marketingteam dat ChatGPT inzet, een HR-afdeling die met AI cv’s screent, een financieel medewerker die Copilot in Excel gebruikt: allemaal vallen ze eronder. De plicht geldt ook voor bedrijven buiten de EU, zodra hun AI of de uitkomst ervan in de EU wordt gebruikt.

De urgentie is groot, want het overzicht ontbreekt vaak. Uit het AI-trendonderzoek 2025 van Berenschot en Waag Futurelab onder 500 respondenten blijkt dat ruim de helft van de organisaties geen richtlijnen voor AI-gebruik heeft opgesteld, terwijl meer dan negentig procent verwacht dat het AI-gebruik de komende jaren toeneemt.

Verandert er iets door de Digital Omnibus?

In 2026 is er veel te doen over de Digital Omnibus, een voorstel van de Europese Commissie om de digitale regels te vereenvoudigen. Op 7 mei 2026 bereikten het Europees Parlement en de Raad daarover een politiek akkoord. Dat roept de vraag op: geldt artikel 4 straks nog wel?

Er zijn drie dingen die je hierover moet weten. Ten eerste: het akkoord is nog niet definitief. Verwachting is dat de wijziging vóór 2 augustus 2026 formeel wordt aangenomen. Tot die tijd geldt de huidige tekst van artikel 4 volledig. Het Kenniscentrum Data en Maatschappij bevestigt dat organisaties nu nog steeds aan de oorspronkelijke verplichting moeten voldoen.

Ten tweede: de wijziging verandert de toon, niet het doel. De plicht gaat van zorgen voor een toereikend niveau naar het ondersteunen van AI-geletterdheid. Tegelijk komt er een regel bij dat je geen specifiek kennisniveau van een individu hoeft te garanderen. De kern blijft: je moet aantoonbaar moeite doen.

Ten derde: ongeacht de wet blijft AI-geletterdheid gewoon nodig. Medewerkers die niet weten wanneer een AI-uitkomst onbetrouwbaar is, vormen een echt risico. Het uitstel is dus geen reden om te wachten.

Handhaving, boetes en aansprakelijkheid

In Nederland houdt de Autoriteit Persoonsgegevens als coordinerend toezichthouder zicht op AI en algoritmes. Voor technische eisen werkt zij samen met de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur. De handhaving van artikel 4 start vanaf 2 augustus 2026.

De boetes onder de AI Act zijn gelaagd. Schending van de verplichtingen voor gebruiksverantwoordelijken, waaronder artikel 4, valt onder de middencategorie van artikel 99. De tabel hieronder geeft het overzicht.

Steeds geldt het hoogste van de twee bedragen. Voor kleine bedrijven en startups geldt juist het laagste bedrag. In de praktijk gaat een toezichthouder niet zomaar controleren of je trainingen hebt gegeven. Maar bij een incident, bijvoorbeeld een datalek of een verkeerde geautomatiseerde beslissing, wordt wel gekeken of je je verplichtingen serieus hebt genomen. Kun je dan niets laten zien, dan heb je een probleem.

Er is nog een tweede risico. Naast de boete kan gebrek aan AI-geletterdheid meewegen bij civiele aansprakelijkheid. Lijdt iemand schade door een verkeerd gebruikt AI-systeem, dan kan diegene stellen dat dit komt door onvoldoende kennis binnen de organisatie. Artikel 4 is dus niet alleen een zaak van de toezichthouder, maar ook van aansprakelijkheid.

Welk niveau heeft welke rol nodig?

Artikel 4 vraagt om een niveau dat past bij de rol. Dat betekent dat een training voor iedereen gelijk juridisch niet voldoende is. De Europese Commissie bevestigt in haar vraag-en-antwoord over AI-geletterdheid dat er geen one-size-fits-all aanpak bestaat. Bepaal daarom per rol wat nodig is. De tabel geeft een richting.

Let op dat AI-geletterdheid iets anders is dan algemene digitale vaardigheid. Iemand kan uitstekend overweg met Office en toch niet weten dat een AI-systeem overtuigend kan klinken terwijl het antwoord fout is. Dat onderscheid kunnen maken, is precies de kern van AI-geletterdheid.

Stappenplan: in vier stappen voldoen aan artikel 4

De Autoriteit Persoonsgegevens publiceerde een praktische handreiking met vier stappen, in januari 2025 onder de titel “Aan de slag met AI-geletterdheid” en in oktober 2025 aangevuld met een vervolg. Hieronder vind je die vier stappen, concreet gemaakt voor bedrijven en gemeenten.

Stap 1: Identificeren

Breng eerst in kaart welke AI je organisatie gebruikt. Vergeet daarbij de tools niet die je misschien niet als AI ziet, zoals ChatGPT, Copilot of AI-functies in je CRM of e-mailsoftware. Bepaal vervolgens wie ermee werkt en op welke afdeling. Voer tot slot een nulmeting uit: hoeveel weten je medewerkers nu eigenlijk al?

Stap 2: Doel bepalen

Stel per rol en per risiconiveau vast welk niveau van AI-geletterdheid nodig is. Leg dit vast in een rollenmatrix en een kort AI-beleid. Zo wordt concreet wat een HR-medewerker moet kunnen en wat een directielid moet weten. Dit document is later ook je bewijs richting de toezichthouder.

Stap 3: Uitvoeren

Zet de training op, gericht per rol. Wijs iemand aan die verantwoordelijk is voor AI-geletterdheid, bijvoorbeeld een AI-officer of een bestaande compliancerol. Pas je inkoopvoorwaarden aan, zodat ook leveranciers en ingehuurd personeel voldoen. En veranker AI-geletterdheid in de organisatie, niet als eenmalige sessie maar als doorlopend onderdeel van het werk.

Stap 4: Evalueren

Meet de voortgang en rapporteer aan het bestuur. Werk de aanpak bij zodra er nieuwe AI-systemen of nieuwe risico’s bijkomen. AI verandert snel, dus een cursus uit 2024 dekt de situatie van 2026 niet meer. De AI Act vraagt om een aantoonbare en doorlopende inspanning, geen eenmalig diploma.

De AP benadrukt dat AI-geletterdheid een bestuurlijke verantwoordelijkheid is. Het werkt alleen als er een plan op bestuurlijk niveau ligt, budget is, het management de regie pakt en er periodiek verantwoording wordt afgelegd. Het is dus niet iets wat je alleen bij de IT-afdeling kunt neerleggen.

Hoe maak je het aantoonbaar?

Aantoonbaarheid is het punt waar veel organisaties op vastlopen. Een goede aanpak hebben is niet genoeg, je moet het ook kunnen bewijzen. Zorg daarom dat je in elk geval het volgende kunt overleggen:

• Een overzicht van de AI-systemen die je gebruikt en wie ermee werkt.
• Een AI-beleid en een rollenmatrix met het vereiste niveau per functie.
• Deelnamelijsten en certificaten van gevolgde trainingen.
• Een verslag van de evaluaties en de rapportage aan het bestuur.
• Afspraken met leveranciers en ingehuurd personeel over AI-geletterdheid.

De Europese Commissie merkt op dat het simpelweg verwijzen van medewerkers naar de gebruiksaanwijzing van een AI-systeem doorgaans niet voldoende is. Er wordt gerichte en regelmatige training verwacht. Voor inspiratie publiceert de Commissie een verzameling praktijkvoorbeelden van AI-geletterdheid uit bedrijven en de publieke sector.

Aandachtspunten voor bedrijven

Voor bedrijven zijn er twee dingen die extra aandacht verdienen. Het eerste is de samenhang met andere AI-Act-verplichtingen. Gebruik je AI voor beslissingen over mensen, bijvoorbeeld bij werving, dan kan het om hoogrisico-AI gaan, met zwaardere eisen. AI-geletterdheid is dan de basis, maar niet het hele verhaal.

Het tweede is de financiering. Voor scholing van personeel kunnen Nederlandse mkb-bedrijven gebruikmaken van de SLIM-subsidie. Die vergoedt een deel van de kosten van scholing, en AI-geletterdheidstraining valt sinds 2026 binnen de scope. Er zijn vaste aanvraagperiodes per jaar, dus plan dit op tijd in.

Aandachtspunten voor gemeenten

Voor gemeenten telt artikel 4 extra zwaar. Veel AI die de overheid gebruikt, bijvoorbeeld voor uitkeringen, handhaving of toelating, valt onder hoog risico. De mensen die met die systemen werken, nemen beslissingen die direct ingrijpen in het leven van inwoners. Een toereikend kennisniveau is daar geen formaliteit.

Twee koppelingen zijn nuttig. Ten eerste het Algoritmeregister van de overheid, dat per medio 2026 ruim 1.400 algoritmes bevat. Wie zijn AI-systemen al voor het register in kaart heeft gebracht, heeft stap 1 van het geletterdheidsplan grotendeels gedaan. Ten tweede het Algoritmekader van de Rijksoverheid, dat praktische voorbeelden geeft van wat AI-geletterdheid per rol binnen de overheid betekent. Ook de VNG biedt een wetgevingscluster met hulpmiddelen voor gemeenten.

Veelgemaakte fouten

• Wachten tot 2 augustus 2026. De plicht geldt al sinds februari 2025. Wie nu nog niets heeft gedaan, is feitelijk al niet compliant.
• Iedereen dezelfde cursus geven. Artikel 4 vraagt een niveau per rol. Een standaardtraining voor de hele organisatie voldoet juridisch niet.
• AI-geletterdheid bij de IT-afdeling neerleggen. Het is een bestuurlijke verantwoordelijkheid, met een plan, budget en regie vanuit het management.
• Niets vastleggen. Zonder documentatie kun je bij een controle of incident niet aantonen dat je hebt voldaan.
• Het eenmalig regelen. AI verandert snel. Zonder periodieke evaluatie veroudert je aanpak binnen een jaar.
• Ingehuurd personeel en leveranciers vergeten. Ook zij vallen onder de plicht. Leg dit contractueel vast of bied zelf training aan.

Veelgestelde vragen

Dit artikel is voor het laatst gecontroleerd en bijgewerkt op 26 mei 2026. De Digital Omnibus was op dat moment nog niet formeel aangenomen. Zodra dat gebeurt, wordt dit artikel geactualiseerd.